روابط عمومی بنیاد پیشگیری از آسیب های اجتماعی به نقل از ایرنا، حکمرانی هوش مصنوعی به‌عنوان زیربنای هدایت و ساماندهی توسعه این فناوری نوظهور مفهومی پویا، چندلایه و در حال تکامل است که نقشی کلیدی در شکل‌دهی به آینده جوامع مدرن ایفا می‌کند. این مفهوم مجموعه‌ای از فرآیندها، مقررات، استانداردها و خط‌مشی‌هایی را در بر می‌گیرد که با هدف هدایت، مدیریت، توسعه بهینه و کنترل پیامدهای ناشی از کاربرد هوش مصنوعی طراحی شده‌اند. در چارچوب حکمرانی هوش مصنوعی اصولی همچون ایمنی، عدالت، شفافیت و احترام به حقوق بشر به‌عنوان ارکان اساسی مورد تأکید قرار می‌گیرند. این رویکرد صرفاً محدود به تنظیم مقررات نیست بلکه سازوکارهایی را نیز برای ارتقای سواد عمومی، ترویج فرهنگ صحیح بهره‌برداری و توانمندسازی ذی‌نفعان در بر می‌گیرد.

از سوی دیگر، حکمرانی کارآمد در این حوزه باید قادر باشد میان نوآوری فناورانه و الزامات اجتماعی تعادل برقرار کند تا ضمن ارتقاء کیفیت زندگی انسان‌ها، از بروز پیامدهای ناخواسته و آسیب‌های احتمالی جلوگیری شود. در این راستا و با توجه به صدور سند ملی هوش مصنوعی که خود نشانگر جایگاه راهبردی این فناوری است، پرداختن به مقوله حکمرانی هوش مصنوعی به‌منظور طراحی قواعد کلان و چارچوب‌های کنشگری برای بازیگران مختلف این حوزه، ضرورتی انکارناپذیر محسوب می‌شود. این قواعد باید به‌گونه‌ای تدوین شوند که ضمن تعریف روشن اهداف، مسئولیت‌ها و راهبردهای توسعه مطلوب از انعطاف‌پذیری کافی برای پاسخگویی به چالش‌ها و تعارضات این عرصه برخوردار باشند.

از دیگر ابعاد مهم در طراحی راهبردی حکمرانی هوش مصنوعی، توانمندسازی مدیران و کارکنان بخش‌های دولتی و خصوصی است. ارتقاء سطح آگاهی و افزایش میزان پذیرش فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در میان این گروه‌ها خود یکی از چالش‌های اساسی پیش‌روی کشورهاست. بنابراین روشن است که هوش مصنوعی تا چه اندازه می‌تواند در عرصه حکمرانی نقش‌آفرین باشد و ضرورت توجه به آن از ابعاد مختلف اجتناب‌ناپذیر است. بر همین اساس، گفت‌وگوی پژوهشگر ایرنا با «سمیرا علی اکبری» پژوهشگر حوزه حکمرانی و مدیریت بازرگانی و کارشناس بخش مدیریت سازمان ملی تعلیم و تربیت آموزش با هدف تبیین اهمیت این موضوع و واکاوی ابعاد آن انجام شده است.

نقش کلیدی هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های حکومتی

ایرنا: حکمرانی دیجیتال چیست و چه تفاوت‌هایی میان حکمرانی دیجیتال و حکمرانی هوش‌محور (AI-driven governance) وجود دارد؟

علی اکبری: ۲ مفهوم حکمرانی دیجیتال و حکمرانی هوش‌محور گرچه به هم مرتبط هستند اما یکسان نیستند برای درک تفاوت‌های این 2 مفهوم بهتر است ابتدا آن‌ها را تعریف نماییم. «جرارد راگی» استاد سابق در مدرسه کندی هاروارد حکمرانی را به عنوان «سیستمی از هنجارها، قوانین، نهادها و رویه‌های معتبر که از طریق آنها هر جمعی، از محلی تا جهانی امور معمول خود را مدیریت می‌کند» تعریف کرده و «داوس و بون» پژوهشگران حوزه حکمرانی بیان نمودند حکمرانی دیجیتال به تأثیرات فناوری‌های اطلاعات بر این سیستم‌ها و رویه‌ها اشاره می‌کند. به عبارت کلی می‌توان گفت حکمرانی دیجیتال مفهومی است که به استفاده از فناوری‌های دیجیتال در فرآیندها و ساختارهای دولتی برای بهبود خدمات عمومی اشاره کرده و برای دسترسی به این منظور به ترکیب فناوری اطلاعات و ارتباطات(ICT) با علم حکمرانی می‌پردازد.

«شابان» پژوهشگر حوزه دولت دیجیتال و حاکمیت دیجیتال بیان می‌کند هوش مصنوعی با توانایی خود در پردازش حجم عظیمی از داده‌ها، شناسایی الگوها و ایجاد مدل‌های پیش‌بینی کننده، پتانسیل ایجاد انقلابی در تصمیم‌گیری را با ارائه بینش‌های مبتنی بر شواهد، بهبود پاسخگویی و کاهش سوگیری‌های انسانی دارد.

ادغام هوش مصنوعی در حکمرانی عمومی ریشه در اصول کلیدی فناوری از جمله تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، مدل‌سازی محاسباتی و سیستم‌های یادگیری تطبیقی ‌دارد. بنابراین حکمرانی هوش محور به کارگیری هوش مصنوعی در تصمیمگیری‌های پیچیده و پیشبینی کننده است.

در یک جمع‌بندی کلی می‌توان بیان کرد: حکمرانی هوش‌محور مرحله تکامل یافته و تخصصی‌تری از حکمرانی دیجیتال است. حکمرانی دیجیتال بیشتر بر «دیجیتالی کردن» فرآیندها تأکید دارد در حالی که حکمرانی هوش‌محور بر «هوشمندسازی، تحلیل های پیشرفته و قابلیت تصمیم‌گیری یا پشتیبانی از تصمیم مبتنی بر هوش مصنوعی» به این فرآیندها و داده‌های دیجیتال متمرکز است.

کانون تمرکز حکمرانی دیجیتال بر استفاده از فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات (ICT) برای دیجیتالی کردن فرآیندهای موجود، ارائه خدمات آنلاین و بهبود ارتباطات و دسترسی به اطلاعات است و با ابزارهایی همچون: وب ‌سایت‌های دولتی، پورتال‌های خدمات، پایگاه‌های داده، اتوماسیون پایه‌ای فرآیندها، ایمیل، سیستم‌های مدیریت اطلاعات و… شناخته می‌شود که در آن تصمیم‌گیری و تحلیل عمدتاً توسط انسان انجام شده و ابزارهای دیجیتال به عنوان پشتیبان و تسهیل‌گر عمل می‌کنند؛ در حالی که حکمرانی هوش‌محور بر استفاده از الگوریتم‌ها و سیستم‌های هوش مصنوعی برای تحلیل داده‌ها، پیش‌بینی، پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های پیچیده و حتی انجام برخی وظایف به صورت خودکار یا نیمه‌ خودکار با قابلیت یادگیری و انطباق با ابزاهای یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی، تحلیل‌های پیش‌بینی‌کننده، ربات‌های هوشمند، سیستم‌های خبره، اینترنت اشیاء هوشمند و… می‌پردازد و در آن ماشین‌ها نقش فعال‌تری در تحلیل، نتیجه‌گیری و حتی اقدام دارند و می‌توانند عملکرد خود را در طول زمان بهبود بخشند. ذکر این نکته نیز ضروری است که تحقق حکمرانی دیجیتال و حکمرانی هوش‌محور نیازمند دانشمندان بین رشته‌ای است.

هوش مصنوعی؛ ابزار هوشمند مقابله با فساد ساختاری

ایرنا: هوش مصنوعی چگونه می‌تواند ساختارهای سنتی حکمرانی را متحول کند؟

علی اکبری: هوش مصنوعی در حوزه حکمرانی با بهینه‌سازی تصمیم‌گیری، افزایش شفافیت و خودکارسازی فرآیندها، ساختارهای سنتی حکمرانی را دگرگون خواهد کرد. هوش مصنوعی پتانسیل ایجاد تحولات بنیادین با تصمیم‌گیری داده محور، بهبود ارائه خدمات عمومی در راستای مصالح عامه مردم، خط‌مشی‌گذاری و ارزیابی هوشمندانه آنها، افزایش شفافیت و پاسخگویی(تسهیل نظارت عمومی)، مدیریت بهینه منابع (پیش‌بینی نیازها، تخصیص منابع، مدیریت زیرساخت‌ها)، امنیت و اجرای قانون و مدیریت بحران‌ها، تسهیل مشارکت شهروندان در اداره امور عمومی را فراهم کرده است. این تحولات می‌توانند ساختارهای سلسله‌ مراتبی و گاه ناکارآمد سنتی را به سمت ساختارهایی چابک‌تر، پاسخگوتر، کارآمدتر سوق دهند و از خط قرمزهای بروکراسی عبور نمایند.

ایرنا: چگونه می‌توان از هوش مصنوعی برای مقابله با فساد در نظام‌های حکمرانی استفاده کرد؟

علی اکبری: موضوع فساد یکی از موضوعات بحث‌برانگیز، غیرقانونی و غیراخلاقی است که مفاهیم، قوانین مشخص و یا تعریف شده عدالت را به چالش کشیده، اخلاق را تنزل داده، عملکردها را مختل و ارزش‌های ایجاد شده را تغییر می‌دهد. لازم به ذکر است که فساد یک مشکل فراگیر است و کیفیت حکمرانی بسیاری از کشورها را تحت تأثیر خود قرار داده است. فساد حاکمیت قانون و مؤسسات دولتی را تضعیف، اعتماد عمومی به دولت را از بین برده و زمینه بازی نابرابر را برای مشاغل ایجاد و منجر به تأثیر منفی بر کیفیت حکمرانی و به تبع آن بر رشد و توسعه بلندمدت اقتصادی و سرمایه گذاری در کشورها می‌شود.

کیفیت حکمرانی با داشتن شاخصه‌های قابل اندازه‌گیری حاکمیت قانون، صدا و پاسخگویی، اثربخشی دولت، کنترل فساد، ثبات سیاسی و عدم خشونت، نقش پررنگی برای مهار فساد دارد. هنگامی که کیفیت حکمرانی دچار اختلال در عملکرد و کارکرد شود فساد از طریق سازوکارهای ناسالم و غلط-فساد- خود را به مسیر سرمایه‌گذاری می‌رساند. لذا به طور کلی برای ارتقای کیفیت حکمرانی خوب باید به شاخصه‌های آن، جهت طراحی خط‌مشی‌ها، اندازه‌گیری و ارزیابی آنها توجه ویژه کرد و شاید این تنها راه مهار فساد در کشورهای با سطوح بالای فساد باشد.

سازمان شفافیت بین‌الملل بیان کرده است: برای مقابله با فساد و بهبود کیفیت حکمرانی، دولت‌ها می‌توانند مجموعه‌ای از اقدامات از جمله تقویت مکانیسم‌های شفافیت و پاسخگویی، بهبود حاکمیت قانون و تشویق مشارکت شهروندان در فرآیندهای تصمیم‌گیری را اجرا کنند و این امر با بکارگیری هوش مصنوعی در لایه حکمرانی کشورها و تدوین خطمشی و سیاست‌های کارآمد محقق خواهد یافت.

هوش مصنوعی می‌تواند از طریق شناسایی الگوهای/سازوکارهای مشکوک، تحلیل داده‌های پیچیده، شفاف‌سازی فرآیندها و ارائه گزارش‌های نظارتی به هنگام، به مقابله با فساد کمک شایانی کند. در حال حاضر دولت‌ها در حال سرمایه‌گذاری در راه‌حل‌های هوش مصنوعی هستند که امکان پاسخ‌های پویا به خط مشی‌ها، نظارت در لحظه بر داده‌ها و مدل‌های حکمرانی پیشگیرانه را فراهم می‌کنند.

استفاده از هوش مصنوعی؛ تهدیدات حریم خصوصی و امنیت داده‌ها

ایرنا: استفاده از هوش مصنوعی در حکمرانی چه تهدیدهایی برای حریم خصوصی شهروندان دارد؟

علی اکبری: استفاده از هوش مصنوعی در حکمرانی و پیشرفت‌های آن می‌تواند منجر به نظارت فراگیر، پروفایل‌سازی شهروندان و تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر الگوریتم‌های غیرشفاف شود. با توجه به این که دولت‌ها به طور فزاینده‌ای به سیستم‌های هوش مصنوعی برای تجزیه و تحلیل مقادیر قابل توجهی از داده‌ها متکی‌اند، نگرانی درباره حریم خصوصی و امنیت داده‌ها، تهدیدهای امنیت سایبری محسوس‌تر شده است. سیستم‌های هوش مصنوعی اغلب نیاز به دسترسی به اطلاعات شخصی حساس دارند که این امر مسائل اخلاقی و قانونی مربوط به حفاظت از داده‌ها را مطرح می‌کند.

خطرهای نظارت از سوی دولت و سوءاستفاده از داده‌ها از جمله نگرانی‌های اصلی مرتبط با حکمرانی هوش‌محور است. دولت‌ها قدرت جمع‌آوری و تجزیه و تحلیل حجم زیادی از داده‌ها از شهروندان را با استفاده از ابزارهای نظارتی پیشرفته هوش مصنوعی دارند که این امر می‌تواند منجر به اقدامات نظارتی شده و آزادی‌های فردی را نقض ‌کند.

ایرنا: چه باید کرد تا حریم خصوصی شهروندان کمتر مورد تهدید هوش مصنوعی قرار گیرد؟

علی اکبری: در این راستا لزوم تدوین و بکارگیری قوانین سختگیرانه حفاظت از داده‌ها و دستورالعمل-راهنما- اخلاقی هوش مصنوعی ضروری به نظر می‌رسد. در جهانی که اعتماد، ارزش محسوب شده و از ابعاد اصلی سرمایه اجتماعی و به عنوان یک پیش‌شرط و جزء مهم انسجام اجتماعی، ثبات سیاسی، توسعه اقتصادی و یا نوآوری فناوری در نظر گرفته می‌شود، دولت‌هایی که بتوانند شفافیت و امنیت را در استفاده از هوش مصنوعی تضمین کنند در این عرصه پیشتاز خواهند بود.

دولت‌ها با شفاف سازی اقداماتشان و جمع‌آوری حداقلی داده‌ها می‌توانند خطرهای حریم خصوصی را مدیریت کنند. از طرفی تشکیل نهادهای نظارتی مستقل در درون دولت‌ها و لزوم همکاری‌های بین‌المللی در این راستا، بیش از پیش ضروری است.

پیشگامان حکمرانی هوش‌محور، قدرت‌های آینده جهان

ایرنا: آیا کشورهایی که زودتر به حکمرانی هوش‌محور مهاجرت می‌کنند، در نظم جهانی جدید قدرت بیشتری خواهند داشت؟

علی اکبری: کشورهایی که زودتر هوش مصنوعی را در حکمرانی به‌ کار گیرند، در زمینه‌هایی مانند اقتصاد دیجیتال، امنیت سایبری و مدیریت منابع عمومی احتمالاً مزیت رقابتی بیشتری خواهند داشت. با این حال موفقیت آن‌ها وابسته به عواملی متعددی همچون قوانین اخلاقی، چارچوب‌های شفاف و اعتماد عمومی خواهد بود. هوش مصنوعی زمانی که با ایجاد و توسعه زیرساخت‌های فناورانه، سرمایه‌گذاری هوشمندانه در سرمایه انسانی، بینش و بصیرت راهبردی و رهبری فعال همراه شود، می‌تواند آینده‌ای درخشان برای کشورها ایجاد کند.

در جهانی که سرعت تغییرات سرسام‌آور است اگر کشورها بخواهند به مسیر حکمرانی هوش‌محور مهاجرت کنند و از تماشاگران تحولات جهانی به بازیگران فعال تبدیل شوند، باید از همین امروز بازاندیشی در ساختارهای سنتی حکمرانی را آغاز کنند و برای رسیدن به تحول واقعی به مدیریت هوشمندانه ریسک‌ها، بازطراحی فرآیندها و به تبع آن سرمایه‌گذاری در آموزش و بازآموزی منابع انسانی بپردازند.

آینده به کشورهایی تعلق دارد که امروز شجاعت طراحی تحول را در مقیاس جهانی داشته باشند. امیدوارم در مورد کشور عزیزمان ایران به این بینش برسیم که در عصر خردورزی دیجیتال و هوش مصنوعی، مدل‌های سنتی حکمرانی دیگر نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای پیچیده و پویا باشند و برای جایگاه یافتن در نظم جهانی جدید باید از امروز به فکر باشیم.

ایرنا: حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی در دهه آینده چه شکلی به خود خواهد گرفت؟

علی اکبری: تصویرپردازی از آینده حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی با توجه به ضرب آهنگ تغییرات محیطی و پیشرفت فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی دشوار اما دور از ذهن نیست. حکمرانی هوش‌محور در دهه آینده به سمت سیستم‌های پیش‌بینی‌کننده در خط مشی‌گذاری و سیاست‌گذاری، دولت‌های هوشمند و حاکمیت الگوریتمی با نظارت انسانی حرکت خواهد کرد.

مدل‌های آینده حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی احتمالاً طوری طراحی خواهند شد که به ذینفعان مختلف اجازه دهند تا در فرآیندهای تصمیم‌گیری مشارکت کنند و اینجاست که نقش مدل‌های ترکیبی که کارایی هوش مصنوعی را با قضاوت انسانی ترکیب کنند و تضمین کنند که برنامه‌های هوش مصنوعی با ملاحظات اخلاقی و ارزش‌های اجتماعی همسو هستند، پررنگ‌تر خواهد شد.