روابط عمومی بنیاد پیشگیری از آسیب های اجتماعی: در جوامع انسانی، خانواده نخستین و مهمترین نهاد اجتماعی است که نقش بنیادینی در شکلگیری شخصیت، باورها، ارزشها و رفتارهای کودکان ایفا میکند. در این بستر، توجه و مراقبت والدین از فرزندان نه تنها عاملی برای رشد عاطفی و روانی سالم آنان است، بلکه عاملی پیشگیرانه در برابر بسیاری از آسیبها و رفتارهای پرخطر محسوب میشود. بیتوجهی والدین به نیازهای اساسی فرزندان، چه از جنبه عاطفی و چه از جنبه تربیتی، میتواند آنان را به سمت مسیرهایی سوق دهد که پیامدهای جبرانناپذیری برای فرد و جامعه دارد. در این مقاله به بررسی عمیق تأثیر بیتوجهی والدین در شکلگیری رفتارهای پرخطر در کودکان و نوجوانان میپردازیم، ریشههای این بیتوجهی را تحلیل میکنیم، نشانهها و پیامدهای آن را مرور میکنیم و در نهایت راهکارهایی برای کاهش این پدیده ارائه میدهیم.
تعریف بیتوجهی والدین و مصادیق آن
بیتوجهی والدین، به معنای فقدان یا کاهش قابلتوجه مراقبت، محبت، راهنمایی و حضور مؤثر در زندگی فرزند است. این بیتوجهی ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه، ناشی از مشکلات شخصی، فقر، فشارهای اقتصادی، مشکلات روانی یا فقدان آگاهی باشد. مصادیق این بیتوجهی بسیار متنوعاند؛ از نادیده گرفتن نیازهای عاطفی کودک گرفته تا عدم پیگیری تحصیلی، نبود نظم در رفتارهای والدینی، بیتفاوتی نسبت به دوستان فرزند، بیاعتنایی به تربیت جنسی، و حتی نبود گفتوگوی صمیمی و دوطرفه.
بیتوجهی ممکن است در قالبهای زیر بروز کند:
بیتوجهی عاطفی: عدم ابراز محبت، در آغوش نگرفتن، تحقیر و سرزنش مداوم
بیتوجهی تربیتی: نبود قوانین مشخص در خانه، بیتفاوتی نسبت به نظم و انضباط
بیتوجهی تحصیلی: عدم پیگیری وضعیت درسی فرزند، بیاهمیتی به پیشرفت تحصیلی
بیتوجهی به سلامت روانی: نادیده گرفتن اضطرابها، ترسها یا افسردگیهای کودک
دوران کودکی و نوجوانی؛ مراحل حساس رشد شخصیتی
کودکی و نوجوانی، دو مرحله بسیار حساس در رشد انسان هستند که شکلگیری شخصیت، هویت فردی و ارزشهای اخلاقی در این دوره اتفاق میافتد. در این دوران، کودک و نوجوان برای پاسخ به نیازهای روانی و اجتماعی خود به ارتباط با والدین نیاز دارد. کمتوجهی والدین در این دوران میتواند منجر به فقدان حس امنیت روانی، نبود اعتمادبهنفس، احساس طردشدگی، و در نهایت سوق یافتن به رفتارهای ناسازگارانه شود.
رفتارهای پرخطر معمولاً در همین دوران ریشه میگیرند و بهصورت تدریجی رشد میکنند. این رفتارها میتوانند شامل مصرف مواد مخدر، خشونت، رفتارهای جنسی پرخطر، فرار از خانه، پرخاشگری، بزهکاری، خودآزاری یا حتی اقدام به خودکشی باشند.
رفتارهای پرخطر؛ تعریف، مصادیق و ویژگیها
رفتارهای پرخطر، به آن دسته از رفتارهایی اطلاق میشود که سلامت جسمی، روانی، اجتماعی یا اخلاقی فرد را تهدید میکنند و ممکن است به آسیبهای بلندمدت یا کوتاهمدت منجر شوند. این رفتارها معمولاً نتیجه ناکامیهای عاطفی، بحران هویت، فشارهای محیطی و خلأهای خانوادگی هستند.
برخی از مصادیق رفتارهای پرخطر عبارتند از:
مصرف سیگار، الکل و مواد مخدر
ترک تحصیل یا بیانگیزگی تحصیلی
دوستیهای ناسالم و عضویت در گروههای بزهکار
خشونت فیزیکی یا کلامی
اقدام به خودزنی یا خودکشی
فعالیت جنسی زودهنگام و بدون آگاهی
تحقیقات متعدد نشان دادهاند که در اکثریت قریببهاتفاق این موارد، نوعی گسست عاطفی و تربیتی میان فرزند و والدین وجود داشته و خانواده نتوانسته نقش حمایتی و هدایتی خود را ایفا کند.
ریشههای بیتوجهی والدین
بیتوجهی والدین پدیدهای تکعاملی نیست، بلکه از ترکیب عوامل متعددی به وجود میآید که برخی از آنها عبارتند از:
فقر اقتصادی: والدینی که مجبورند ساعتهای طولانی کار کنند تا معاش خانواده را تأمین کنند، ممکن است از نظر زمانی و روانی توان رسیدگی به فرزندان را نداشته باشند.
مشکلات روانی والدین: افسردگی، اضطراب، اعتیاد یا مشکلات شخصیتی میتوانند رابطه والد با فرزند را مختل کنند.
اختلافات خانوادگی و طلاق: در خانوادههایی که فضای تنش و ناسازگاری حاکم است، کودک اغلب نادیده گرفته میشود یا دچار سردرگمی عاطفی میشود.
کمبود آگاهی تربیتی: بسیاری از والدین روشهای تربیتی صحیح را نمیدانند و تصور میکنند محبت و مراقبت بیشازحد یا آزادی کامل نشانه مدرن بودن است.
تسلط رسانهها و فضای مجازی: در برخی موارد، والدین چنان درگیر تلفن همراه و فضای مجازی هستند که از نیازهای واقعی فرزند خود غافل میمانند.
پیامدهای بیتوجهی والدین در سطح فردی و اجتماعی
بیتوجهی والدین پیامدهایی عمیق و گاه غیرقابل بازگشت دارد:
در سطح فردی: کودک یا نوجوان دچار کاهش عزتنفس، اضطراب، افسردگی، احساس طردشدگی، مشکلات ارتباطی، و ناتوانی در مدیریت احساسات میشود.
در سطح تحصیلی: افت عملکرد درسی، بیانگیزگی برای پیشرفت، ترک تحصیل یا حضور در مدرسه بهعنوان امری اجباری
در سطح اجتماعی: بزهکاری، پرخاشگری، بیقانونی، عضویت در باندهای بزهکارانه
در سطح سلامت روان: گرایش به خودآزاری، اختلالات رفتاری، وسواس، اختلالات خوردن، خودکشی
نقش حمایتهای اجتماعی و نهادی
اگرچه نقش والدین محوری است، اما نمیتوان نقش نهادهای اجتماعی و حمایتی را نادیده گرفت. مدارس، مراکز مشاوره، رسانهها، روانشناسان، سازمانهای حمایتی کودکان و دولت میتوانند در آگاهسازی والدین و پیشگیری از بیتوجهی مؤثر باشند.
نقش مدارس: آموزش مهارتهای زندگی به کودکان و والدین، شناسایی موارد خطر و ارجاع به مراکز تخصصی
نقش رسانهها: ترویج الگوهای مثبت فرزندپروری، ساخت برنامههای آموزشی
نقش دولت: ارائه خدمات مشاوره رایگان، حمایت از خانوادههای آسیبدیده، اصلاح قوانین حمایت از کودک
راهکارهای پیشگیری و کاهش آسیب
برای جلوگیری از بروز رفتارهای پرخطر ناشی از بیتوجهی والدین، میتوان راهکارهای زیر را پیشنهاد کرد:
آموزش والدین: برگزاری دورههای فرزندپروری و مهارتهای ارتباطی
افزایش آگاهی عمومی: استفاده از رسانهها برای فرهنگسازی
حمایت از خانوادههای پرچالش: حمایتهای اقتصادی و روانی از خانوادههایی که در معرض آسیباند
تقویت مشاوره در مدارس: حضور فعال مشاوران برای شناسایی و حمایت از کودکان در معرض خطر
افزایش زمان باکیفیت والدین با فرزندان: تاکید بر گفتوگوی صمیمی، شنیدن، و بازی مشترک
نتیجهگیری
بیتوجهی والدین به فرزندان، یکی از دلایل بنیادین در شکلگیری رفتارهای پرخطر در کودکان و نوجوانان است. در جهانی که سرعت، دغدغههای معیشتی، رسانهها و فشارهای اجتماعی والدین را از نقش اصیل خود دور میکند، بازگشت به ارتباطی عمیق، آگاهانه و مسئولانه میان والد و فرزند ضرورتی انکارناپذیر است. رفتارهای پرخطر کودکان، صرفاً علائم سطحی یک زخم عمیقاند؛ زخمی به نام بیتوجهی. تنها از طریق شناخت، آگاهی، حمایتهای اجتماعی و تقویت خانواده میتوان از گسترش این آسیب جلوگیری کرد و آیندهای امنتر برای نسلهای بعدی ساخت.
